Op werkdagen voor 23:00 besteld, morgen in huis Gratis verzending vanaf €20
De toekomst is niet kenbaar column
26 oktober 2009 | Jaap Peters

Hoe meer we ons focussen op primaire effecten voor de korte termijn, hoe meer we gelijktijdig ook secundaire, bij- en verborgen effecten buíten ons gezichtsveld creëren. De toekomst is niet kenbaar en we organiseren die onzekerheid zelf door alsmaar strakker te plannen en ons te focussen. Het zou verboden moeten worden.

Jaren geleden had ik een gesprekje met mijn toenmalige baas die aan mij vroeg wat ik precies bedoel met ‘de toekomst is niet kenbaar’. Gisteren moest ik er weer aan denken bij het lezen van de recensie van het boek Keynes: The Return of the Master van hoogleraar economie Robert Skidelsky. De kop van artikel was ‘De terugkeer van onzekerheid’. Een thema wat overigens ook in de bestseller De Zwarte Zwaan van Nassim Nicholas Taleb speelt: ‘de impact van het hoogst onwaarschijnlijke’.

Skidelsky’s boek handelt over de ontsporing van de economische wetenschap. De computermodellen van Goldman Sachs gaven in augustus 2007 nog aan dat er niets aan de hand was of zelfs kon zijn. De gehanteerde computermodellen schakelden het gezond verstand uit. Hier wordt nog eens bewezen, aldus de hoogleraar, dat Economie nu eenmaal geen echte wetenschap is. Het succes van economische theorieën is afhankelijk van toevallige omstandigheden en niet van de kwaliteit van de theorie. Skidelsky stelt dat de huidige crisis het resultaat is van een intellectueel falen van economie als vak.

Net als in de Chaostheorie draait alles in de Economie om het begrip ‘onzekerheid’. Onzekerheid en afwijkingen ten opzichte van planningen die chaos en verderf zouden veroorzaken. Het zijn vooral de economen na Keynes geweest die dat begrip uit de theorie hebben verwijderd. ‘Onzekerheid’ werd vervangen door ‘risico’. En dan kom je precies in het probleem van ‘de toekomst is niet kenbaar’. Risico’s kun je in kaart brengen. Onzekerheden niet, die gedragen zich als ‘Zwarte Zwanen’. Als je alleen maar ‘Witte Zwanen’ hebt gezien, weet je gewoon niet dat ‘Zwarte Zwanen’ bestaan en kun je de risico’s daarvan ook niet in kaart brengen. Risicomanagement heeft meer dan wat ernstige beperkingen.

De Chaostheorie komt uit een ander paradigma en kan niet vervangen worden door ‘de taal van de rationaliteit’, vertaald in modellen en bijbehorende ingeschatte risico’s. Ik probeerde dat toen, we spreken 1992, aan mijn toenmalige baas uit te leggen. Hij keek me met grote ogen aan, legde zijn bril neer en zei: ‘Ik begrijp je gewoon niet en als je gelijk hebt, zou het verboden moeten worden.’ Dat voor mij fundamentele gesprek leidde een paar jaar later tot het boek Niets nieuws onder de zon en andere toevalligheden samen met toenmalige college Rob Wetzels geschreven. Wij kenden allebei dezelfde fascinatie op dit punt. De fascinatie voor ‘niets nieuws’, Witte Zwanen, en ‘andere toevalligheden, Zwarte Zwanen’!

De vraag hoe die ‘onzekerheden’ kunnen optreden, is op zich niet zo moeilijk te begrijpen en komen in de boeken van Skidelsky en Taleb en in ieder boek over de Chaostheorie ruimschoots ‘aan de (wan-)orde’. Het is in ieder geval niet de hand van God, we doen het gewoon zelf. Keynes zei bij een lezing in 1924: ‘Als individuen bij het najagen van hun eigenbelang tegelijkertijd ook het algemeen belang zouden dienen, dan zou de politiek filosoof met pensioen kunnen gaan ten gunste van de zakenman. Zo is het echter niet en elk tijdperk moet opnieuw de Agenda voor het regeren samenstellen.’ De titel van die lezing luidde overigens: ‘Het einde van het Laissez-Faire’.

Chaos ontstaat doordat iedereen zijn eigen korte termijn lineaire belang nastreeft. Allemaal een auto, dus allemaal stilstaan. Allemaal te hebberig bij de DSB, de bank failliet. Allemaal in het vliegtuig, milieu naar de knoppen. Enzovoort, enzovoort… Zo organiseren we onze eigen Zwarte Zwanen. Allemaal varkens in Brabant, iedereen de pest.

Feitelijk is het heel simpel: hoe meer we ons focussen op primaire effecten voor de korte termijn, hoe meer we gelijktijdig ook secundaire, bij- en verborgen effecten buíten ons gezichtsveld creëren. De toekomst is niet kenbaar en we organiseren die onzekerheid zelf door alsmaar strakker te plannen en ons te focussen. Het zou verboden moeten worden.

‘Extremistan’ nieuws
13 juni 2008 | Steven de Jong

Oprah Winfrey is deze week door zakenblad Forbes uitgeroepen tot machtigste televisiepersoonlijkheid. En deze maand raakte het kabinet in crisis om een brief van de staatssecretaris over embryoselectie. Wat heeft dit met elkaar te maken?

Eigenlijk niets, maar Nassim Nicholas Taleb, auteur van het boek De Zwarte Zwaan – de impact van het hoogst onwaarschijnlijke, zou ongetwijfeld een parallel trekken. Beide gebeurtenissen behoren, als we zijn logica volgen, tot de wereld van ‘Extremistan’. In Extremistan kunnen artiesten uitgroeien tot fenomenen, instituten en grootheden die een stempel op de samenleving drukken. En crisis, zoals de embryokwestie, zijn zelden voorspelbaar maar toch allesbepalend voor de toekomst.

De auteur wil hiermee zeggen dat toekomstvoorspellingen nutteloos zijn als ze op de geschiedenis en het hier en nu gebaseerd zijn. Wat er echt toe doet zijn de dingen die we niet weten.

De tegenhanger van Extremistan is Mediocristan. In de wereld van Mediocristan krijgen winnaars een klein deel van de taart en in de wereld van Extremistan pakt de winnaar alles. Om een voorbeeld te geven: vóór de uitvinding van de grammofoon had een uitmuntende operazanger niet duizend maal zo veel publiek als een middelmatige operazanger. Wat de grammofoon betekende voor Luciano Pavarotti, is de televisie voor Oprah Winfrey.

Wat Taleb duidelijk probeert te maken is dat de Industriële Revolutie ons naar een wereld heeft geloodst waar we nauwelijks meer grip op hebben. Een wereld waarin informatie zeer snel rond gaat, en massafenomenen zich steeds vaker voordoen. Een moderne, complexe maar vooral ook recursieve wereld: waarin gebeurtenissen steeds sneller andere gebeurtenissen in gang zetten. Feedback loops, noemt Taleb dat. Sneeuwballen met grillige, onvoorspelbare gevolgen.

Had staatssecretaris Bussemaker kunnen voorspellen dat haar brief over het selecteren van embryo's op het borstkankergen tot een moreel conflict zou leiden? Nee, ze dacht dat het slechts om een technisch aanpassingsvoorstel ging. Juist dit soort uitglijders zijn de bananen waar menig kabinet over gevallen is.

Het laatste kabinet-Kok viel bijvoorbeeld over een militaire misser in Srebrenica en het tweede kabinet-Balkenende over de paspoortaffaire van Ayaan Hirsi Ali. En wat te zeggen over de val van het eerste kabinet-Balkenende? Dat kan herleid worden tot de moord op Pim Fortuyn en de verweesde, dus instabiele, partij die hij achterliet.

Taleb noemt dit soort gebeurtenissen 'Zwarte Zwanen'. Zij symboliseren de gebeurtenissen die buiten de wereld van het voorspelbare liggen. Binnen de logica van de Zwarte Zwaan is wat je niet weet veel relevanter dan wat je wel weet. Als Bussemaker had geweten dat haar brief voor commotie had gezorgd, had ze het wel eerst in de ministerraad besproken. Als de Zembla-redactie geen documentaire had gemaakt over de ware identiteit van Hirsi Ali, was het kabinet niet geklapt. En als Volkert van der G. die middag mis geschoten had? Ja, wat dan?

Taleb leert ons dat we ons niet zoveel moeten laten leiden door conventionele wijsheden. "Die zijn niet meer bruikbaar", aldus de hoogleraar onzekerheidskunde. In Extremistan, het wereldbeeld waar we op afstevenen, is namelijk geen plafond en kan elk moment iemand door ijs zakken dat gemiddeld dertig cm (dik genoeg) is. Het is nog even wachten op de volgende druk van 'De Zwarte Zwaan', want een epiloog over crisismanagement is Taleb vergeten.

(Een beschouwing over dit opmerkelijk boek kunt u hier lezen.)

Populaire producten

    Personen

      Trefwoorden