Op werkdagen voor 23:00 besteld, morgen in huis Gratis verzending vanaf €20
24 juni 2010 | Wouter Jacobs

Het boek 'Het slimme onbewuste' is een ode aan het onbewuste. De rol van het onbewuste is door de jaren heen enorm onderschat en er is ten onrechte veel te veel betekenis toegekend aan het bewuste. Ap Dijksterhuis (hoogleraar psychologie) rekent hier rigoureus mee af en plaatst het onbewuste op het voetstuk dat het verdient.

Dijksterhuis begint 'Het slimme onbewuste' met het ontkrachten van een aantal veronderstellingen over het bewustzijn. Zo veronderstellen we vaak dat het bewustzijn de baas is in ons brein, de CEO. We denken bovendien dat dit de kroon op onze evolutie is, precies dat wat ons onderscheidt van alle andere leven op aarde. In werkelijkheid is het bewustzijn slechts een slecht ingelichte, arrogante persvoorlichter. Arrogant omdat het denkt dat het de baas is en de beslissingen neemt, terwijl 99 procent van ons gedrag onbewust gestuurd wordt. Slecht ingelicht omdat het vaak gedrag niet helemaal niet kan verklaren en zomaar een verhaal ophangt. Eigenlijk is het maar goed dat ons onbewuste het voor het zeggen heeft vertelt Dijksterhuis. Want het bewustzijn kan helemaal niet zo veel. Het kan maar één ding tegelijk en heeft een veel kleinere verwerkingscapaciteit dan het onbewuste.

Het moderne onbewuste bestaat uit alle psychologische processen waarvan we ons niet bewust zijn, maar die ons gedrag, denken en emoties wel beïnvloeden. In het boek wordt nader ingegaan op een aantal essentiële functies van het onbewuste.
Dijksterhuis laat zien dat we veel meer onbewust dan bewust waarnemen en dat ook onze meningen veelal onbewust worden gevormd. Dat onze bewuste meningen vaak afwijken van onze onbewuste meningen en dat het juist deze onbewuste meningen en processen zijn die onze beslissingen en gedrag verklaren. Dit wordt geïllustreerd met een aantal experimenten. Maar het gaat verder dan dat. Onze meningen en gedragingen zijn ook nog eens gemakkelijk te beïnvloeden, zonder dat we ons dat realiseren. Ook hiervan beschrijft het boek een aantal treffende voorbeelden.

We kunnen maar één ding tegelijk bewust waarnemen. Als je op een feestje bent volg je doorgaans alleen het gesprek waar je zelf direct bij betrokken bent De andere gesprekken hoor je niet. Als er echter in één van de gesprekken bij jou in de buurt jouw naam wordt genoemd hoor je dat ineens wel. Zo ook bij reclame. Van heel veel reclame die dagelijks op ons afkomt, zijn we ons (gelukkig) niet bewust. Als er echter reclame wordt gemaakt voor een merk of product dat we zelf vaak gebruiken dan trekt dat ineens onze aandacht. Hierdoor komt het o.a. ook dat reclameherinnering onder merkgebruikers altijd veel groter is dan onder niet-merkgebruikers.

We gaan er van uit dat onze bewuste mening min of meer overeenkomt met onze diepere onbewuste gedachten en gevoelens. Dat blijkt echter heel vaak niet zo te zijn. Bovendien worden onze meningen vaak weer beïnvloed door allerlei tijdelijke, toevallige omstandigheden waarvan we nooit zouden willen toegeven dat ze onze mening beïnvloeden. Zo laat Dijksterhuis zien dat mensen de vraag of ze gelukkig zijn veel positiever beantwoorden bij mooi weer dan bij slecht weer. Hij beschrijft ook een experiment waarin mannen een vrouw veel aantrekkelijker vinden als ze net een tientallen meters hoge onstabiele hangbrug zijn overgelopen (door de adrenaline en verhoogde hartslag). In het boek staan nog een aantal interessante voorbeelden van experimenten waarin de mening van proefpersonen, zonder dat ze dat merkten, significant werd beïnvloed.

Ons onbewuste speelt dus een grote rol bij onze beslissingen. En dat is maar goed ook. Sommige beslissingen zijn zo complex dat we met de beperkte capaciteit van ons bewustzijn nooit tot een goede keuze zouden komen. Een reeks van experimenten toont bovendien aan dat onze onbewuste beslissingen veel beter zijn dan de beslissingen waar we zogenaamd goed over na hebben gedacht.

Ons gedrag is zoals eerder gezegd voor 99 procent onbewust. We hebben het dan niet alleen over reflexen, zoals het wegtrekken van je hand als je je brandt aan een hete pan. En ook niet alleen al ons routineuze gedrag zoals 's ochtends onze tanden poetsen of onze vaste route naar kantoor rijden. We zijn bijvoorbeeld ook, zonder dat we dat weten, constant bezig met het imiteren van gedrag van mensen in onze omgeving. Partners die een leven lang samenzijn ontwikkelen door onbewuste imitatie van gezichtsexpressies zelfs dezelfde rimpelpatronen.

Is dat dan nergens goed voor? Jawel. Ons onbewuste bestaat uit vele processen die in allerlei verschillende hersendelen plaatsvinden. Dit alles wordt niet centraal aangestuurd. Er zijn aanwijzingen dat ons bewuste op momenten dat het misgaat, bijvoorbeeld als je verkeerd bent gereden, kan fungeren als een soort podium waar het probleem centraal kan staan. Hierdoor kunnen onbewuste processen in onze hersenen over het probleem communiceren en een oplossing aandragen. En last but not least, het bewustzijn kan dan misschien betrekkelijk nutteloos zijn, het is ook ontzettend leuk om te hebben volgens Dijksterhuis. Het leven zonder bewustzijn zou zijn als een droomloze slaap, we zouden nergens van kunnen genieten.

Dijksterhuis' fascinatie en passie voor zijn vak is aanstekelijk. Ik ben erg enthousiast over dit boek. Het gaat namelijk op de eerste plaats over jezelf, je eigen bewustzijn en onbewuste. Het boek is vlot geschreven, toegankelijk en grappig. Aan de hand van treffende voorbeelden en begrijpelijk beschreven experimenten praat Dijksterhuis ons volledig bij met betrekking tot de psychologie van het onbewuste. Dat dit vakgebied zeer relevant is voor marketeers is evident. Uiteraard worden ook merkvoorkeuren en de aankoopbeslissingen die consumenten dagelijks nemen veel meer onbewust dan bewust gestuurd. Ook voor mij als marktonderzoeker is het zeer van belang. Veel vragen en onderzoekstechnieken van marktonderzoekers doen een beroep op het bewuste brein van consumenten. Ik ben bang dat we het hierdoor maar al te vaak met de antwoorden van de persvoorlichter in plaats van de CEO moeten doen.

16 oktober 2008 | Joke Verplanke

Het onbewuste is in de mode. Het is niet langer het domein van de softies, maar ook van de harde sector en bij jongeren. Zo kreeg mijn dochter (werkzaam bij een gerenommeerd Amerikaans consultancy-bedrijf) laatst het boek van Ap Dijksterhuis: 'Het slimme onbewuste' van een collega. Dijksterhuis laat zien dat onbewuste helpt bij het nemen van beslissing, in plaats van het bewuste, zoals we geneigd zijn te denken.

Op de achterflap van 'Het slimme onbewuste' staat: 'Helpt nadenken bij het nemen van beslissingen? Wij plaatsen het bewustzijn op een voetstuk en zien het als de kroon van de evolutie en denken dat het ons onderscheidt van andere dieren. Dat het ons verstandig en rationeel maakt. Dat het de basis is in ons brein. Ons onderbewuste zien we als ondergeschikt, als hulpje van het bewustzijn.' Deze tekst geeft perfect de intentie van het boek weer.

Ap Dijksterhuis laat eigenlijk het omgekeerde zien: niet het bewuste is de baas, maar juist het onbewuste. Hij toont dit bijvoorbeeld aan met een onderzoek waarin proefpersonen een bepaalde beslissing moeten nemen. Niet de bewuste beslissing komt eerst, maar de hersenactiviteit die nodig is om de actie voor te bereiden: het onbewuste, dus. In het boek worden talloze onderzoeken vermeld die laten zien dat het onbewuste belangrijker is dan het onbewuste bij het nemen van beslissingen, de meningen die we hebben, de eerste indruk, bij creativiteit en op ons gedrag.

Dijksterhuis zet zich welbewust af tegen Sigmund Freud die het immers ook over het on(der)bewuste had. Freud associeerde het onbewuste met onze primitieve, dierlijke driften en andere ellende. Dijksterhuis spreekt over het 'moderne onbewuste': te weten alle psychologische processen, waarvan we ons niet bewust zijn, maar die wel ons gedrag (of ons denken, of onze emoties) beïnvloeden.

Uw onbewuste mening is belangrijker dan de bewuste, zo blijkt ook uit onderzoek. Bewust kunt u positief staan ten opzichte van allochtonen, maar uw onbewuste kan een aanzienlijk negatievere mening hebben. En in uw gedrag kan dat zichtbaar worden.

Heel interessant is ook het onderwerp priming. Bij priming wordt bepaalde kennis geactiveerd, bijvoorbeeld in de vorm van een eigenschap of een stereotype, zonder dat u zich dat realiseert. Als proefpersonen woorden lezen als 'agressief', 'gewelddadig' en 'gemeen', beschouwen ze vervolgens in een ontmoeting een persoon als agressiever dan wanneer ze die woorden niet hadden gelezen. Bovendien kan een op deze wijze geactiveerde eigenschap leiden tot ander gedrag. Proefpersonen die geprimed waren met woorden als brutaal, gedroegen zich dus brutaler dan wanneer ze waren geprimed met het woord 'beleefd'.

Maar ook op andere manieren kunt u primen. Proefpersonen die in een lift een warme koffiebeker vasthielden, waren positiever over anderen dan wanneer ze een ijskoude beker vasthielden. Ook met geuren kun je primen. Inmiddels is de relatie tussen priming en gedrag talloze keren aangetoond. Van priming met politici worden mensen langdradiger, van priming met punkers worden mensen obstinaat, van priming met vrouwen worden we slechter in wiskunde etcetera. Het gaat dus om stereotypen: vrouwen zijn niet slechter in wiskunde, maar we geloven de stereotypering. Misschien ter geruststelling: de effecten van priming zijn van korte duur.

Denkt u dat u onbevooroordeeld iemand voor de eerst tegemoet treedt? Vergeet het maar: u deelt diegene razendsnel in categorieën in: goed-slecht, man-vrouw-, jong-oud, Surinaams of Somalisch. Op basis daarvan activeert u tevens de stereotypen. Zonder het te beseffen stoppen we mensen in hokjes. Ook dit zijn onbewuste processen die samenhangen met de geschiedenis van de soort: het was bij onze verre voorouders nuttig om een snelle inschatting te maken of iemand kwaad in de zin had of niet.

Voor de rationelen onder ons is 'Het slimme onbewuste' een aanrader. Het biedt een gezond en onderbouwd tegenwicht tegen teveel rationaliteit. Ook de spirituelen onder ons komen aan hun trekken: de ruime aandacht voor het onbewuste spreekt velen aan, hoezeer Dijksterhuis ook benadrukt dat het niets met spiritualiteit of zelfhulppsychologie te maken heeft. Het boek is bovendien goed geschreven en gemakkelijk leesbaar. Maar waarschijnlijk heeft u onbewust al een beslissing gemaakt.

2 april 2008 | Peter de Roode

'Het slimme onbewuste' is een fascinerend boek dat ons vertelt dat het onbewuste superieur is aan het bewustzijn. Een goed leesbaar boek waarin hoogleraar Ap Dijksterhuis aan de hand van interessante onderzoeken en experimenten de lezer introduceert in de wereld van het onbewuste. Deze wereld, zo betoogt de auteur, wordt nogal onderschat, terwijl de tegenpool, het bewustzijn, daarentegen erg wordt overschat.

Dijksterhuis rekent in het begin van zijn boek af met diverse misverstanden over het onbewuste. Eén van die misverstanden is, dat mensen denken dat het bewustzijn veel belangrijker is dan het onbewuste. Tevens denken we dat het bewustzijn de baas is in ons brein. De lezer wordt duidelijk gemaakt dat het bewustzijn het kleine broertje is van het onbewuste. Dat blijkt onder meer uit het gegeven dat het bewustzijn maar een heel beperkte opslagcapaciteit heeft. Het kan niet alleen weinig onthouden, het kan ook maar één ding tegelijk.

Vaak hebben mensen niet in de gaten dat hun onbewuste op de achtergrond aanwezig is. Een aardig voorbeeld is 'Het cocktailparty-effect'. Stel: je bent aan het praten met een groepje mensen en er zijn meerdere groepen aanwezig. Je vermoedt dat je hun gesprekken niet volgt. 'Is dat wel zo?' vraagt Dijksterhuis de lezer. Nee dus, zo blijkt. Wanneer we bijvoorbeeld onze naam horen, blijkt dat het onbewuste al geruime tijd aan het werk was en al lang bezig is met het verwerken van informatie.

Het onbewuste blijkt superieur te zijn. Maar wat betekent dat voor de dagelijkse praktijk? Die vraag laat zich niet zo eenduidig beantwoorden, omdat er diverse terreinen zijn waarop het onbewuste van invloed kan zijn. De inzichten over het onbewuste worden al langer toegepast binnen de marketing. Reclameboodschappen beïnvloeden mensen wel degelijk -ook al zeggen ze zelf van niet. Tevens maken deze inzichten pijnlijk duidelijk dat we vaak goede redenen denken te hebben, maar dat bij nader inzien ons onbewuste de keuze reeds heeft gemaakt en dat het bewustzijn achteraf de redenen daarbij aanvoerde. Denk bijvoorbeeld aan het werven van een sollicitant. De Amerikaanse organisatiepsycholoog Karl Weick spreekt in dit verband van 'reconstructed logic': een achteraf opgestelde logica. Hiermee wordt enigszins duidelijk dat het bewustzijn slechts tweede viool speelt. Is dat in alle situaties aan de orde? 'Nee', stelt Dijksterhuis, 'bewust nadenken is met name nuttig bij beslissingen waarbij je weinig informatie hoeft te gebruiken.'

In 'Het slimme onbewuste' wordt afgerekend met hardnekkige mythen die iedereen kent, zoals occulte gebeurtenissen, waarbij geesten worden opgeroepen en er glaasjes over de tafel bewegen. Dijksterhuis doet dat af als onzin en legt uit dat het de personen aan tafel zijn die graag willen dat het glaasje begon te draaien. Daar waren ze zich alleen niet van bewust. Ook wordt afgerekend met het hardnekkige gerucht dat de Beatles stiekem een geheime boodschap (' I buried Paul') in het nummer 'Strawberry Fields Forever' verstopt zouden hebben. Echter, mensen kunnen geen boodschappen begrijpen die achterstevoren uitgesproken worden; ze hebben werkelijk geen flauw benul wat ze horen. Ook niet onbewust.

Wie dezelfde fascinatie voor deze materie voelt als ik, zal benieuwd zijn naar het vervolgwerk van Dijksterhuis. Een spannende vraag, die in dit boek (helaas) niet aan de orde kwam, is: 'Wat betekenen deze inzichten voor organisaties?' We kunnen zó een aantal gebieden bedenken waarbij mogelijk kleine revolutietjes teweeg worden gebracht. Wat te denken van al die bedrijfsstrategieën die door middel van bewust denken tot stand worden gebracht (en zo weinig opleverden)? Of van al die competenties die managers gebruiken om er bewust hun mensen mee te beoordelen? Maar misschien denkt Ap Dijksterhuis daar allang onbewust over na…

3 maart 2008 | Frans van Schijndel

In 'Het slimme onbewuste. Denken met gevoel' maakt auteur Ap Dijksterhuis ons bewust van de rol van ons onbewuste in het dagelijks leven. Dit vlotgeschreven boek is voor iedereen die meer inzicht wil krijgen over de werking van ons bewustzijn, ons onbewuste en de wisselwerking daartussen.

Het bewustzijn is vaak overschat. Het kan maar één ding tegelijk, het is niet de baas van onze hersenen en heeft maar een beperkte verwerkingscapaciteit. Ons onderbewuste heeft daarentegen een veel grotere verwerkings- en opslagcapaciteit. We nemen veel dingen onbewust waar, denk maar aan een 'gedachteloze autorit' of het cocktailparty-effect waarbij je in het geroezemoes plotseling je naam oppikt. Ook is in experimenten aangetoond dat we soms een mening vormen, zonder dat we dit in de smiezen hebben.

Bij beslissingen speelt het onbewuste een belangrijke rol. Relatief eenvoudige beslissingen kunnen we het beste bewust maken. Maar bij meer complexe beslissingen speelt het onbewuste de belangrijkste rol. We moeten bewust relevante informatie verzamelen, onbewust kiezen en vervolgens bewust nagaan of er geen addertjes onder het gras zitten. Intensief nadenken in het bewustzijn over de keuze, verslechtert in veel gevallen zelfs de kwaliteit van de beslissing!

Naast de belangrijke rol bij verwerking, opslag en het nemen van beslissingen, speelt het onbewuste zelfs de hoofdrol bij creativiteit. “No reasoning can ever give us a new, original simple idea.” Het onbewuste schrijft, het bewuste herschrijft. Dit gaat echter niet vanzelf. Lichte druk op het onbewuste is nodig om het aan de gang te krijgen.

'Het slimme onbewuste' is een leuk, vlot geschreven en toegankelijk boek met veel beschreven psychologische experimenten. Het boek maakt je er van bewust (!) dat ons onderbewuste een zeer belangrijke rol speelt in ons leven. We moeten dus meer vertrouwen op ons onderbewuste: onze intuïtie, ons gevoel. We kunnen het stimuleren door ons bewuste stil te zetten door ontspanning of onze aandacht even op iets anders te richten.

Zoals de schrijver ook zelf aangeeft is het zeker geen zelfhulpboek. Je moet dan ook een beetje zoeken naar praktische tips & trucs om het samenspel tussen het bewustzijn en het onbewuste in je eigen leven te verbeteren. Misschien wil Ap Dijksterhuis dat graag overlaten aan andere auterus, niet-wetenschappers.

Populaire producten

    Personen

      Trefwoorden