Hoe vertragen oorlogen in Oekraïne en Iran de mondiale verduurzaming?

Terwijl de wereld ambitieuze klimaatdoelen nastreeft, gooien gewapende conflicten roet in het eten. De Russische invasie van Oekraïne en de aanhoudende spanningen rondom Iran hebben de mondiale energiemarkt op zijn kop gezet. Fossiele brandstoffen zijn opnieuw strategisch wapen geworden, defensiebudgetten slorpen investeringsruimte op en de aandacht van beleidsmakers verschuift van klimaat naar veiligheid. Maar hoe groot is de vertraging werkelijk? En bieden deze crises ook kansen voor versnelde verduurzaming? Op deze pagina verkennen we de spanning tussen geopolitiek en de groene transitie, aan de hand van boeken, analyses en achtergrondartikelen.

Energie als geopolitiek wapen

De oorlog in Oekraïne heeft Europa bruusk wakker geschud: decennialange afhankelijkheid van Russisch gas bleek een strategische kwetsbaarheid. Toen de gaskraan dichtging, grepen landen terug op kolen, olie en lng uit verre windstreken. Korte termijn energiezekerheid won het van lange termijn klimaatambities. Tegelijkertijd drijven spanningen rondom Iran de olieprijzen op en houden ze de mondiale vraag naar fossiele brandstoffen hoog. Geopolitieke instabiliteit maakt het voor investeerders bovendien risicovoller om in hernieuwbare energieprojecten te stappen in kwetsbare regio's.

De geopolitiek van fossiele afhankelijkheid

Conflicten als die in Oekraïne laten zien hoe gevaarlijk het is om energieafhankelijk te zijn van autocratische staten. Tegelijkertijd creëren ze een paradox: de noodgreep naar extra fossiele productie vertraagt de transitie, terwijl het argument voor energieonafhankelijkheid via hernieuwbare bronnen juist sterker wordt. Politicologen en energiedeskundigen worstelen met deze tweedeling.

De spanningen rondom Iran voegen daar nog een laag aan toe. Iran is een cruciale schakel in de mondiale olieproductie. Elke escalatie in de regio drijft de olieprijs omhoog, wat enerzijds investeringen in alternatieven aantrekkelijker maakt, maar anderzijds de geopolitieke druk op Westerse regeringen vergroot om de eigen fossiele productie op te voeren.

Oorlog en de verduurzamingsagenda: remmer én versneller?

Het is verleidelijk om oorlog puur als rem op verduurzaming te zien. Maar de werkelijkheid is genuanceerder. De energiecrisis na de Russische invasie van Oekraïne heeft in Europa ook een ongekende versnelling van investeringen in wind, zon en warmtepompen teweeggebracht. De politieke wil om van Russisch gas af te komen en de urgentie van energieonafhankelijkheid sloten even aan op de klimaatambities — al dreigt die samenloop onder druk van economische zorgen en veiligheidspolitiek alweer te vervagen.

Tegelijkertijd leiden militaire conflicten tot enorme CO₂-uitstoot: verwoesting van infrastructuur, wederopbouw met fossiele middelen, en de ecologische voetafdruk van legers zijn zelden onderdeel van de klimaatboekhouding. De oorlog in Oekraïne heeft bovendien de mondiale aandacht voor klimaatfinanciering voor ontwikkelingslanden verdrongen, terwijl juist daar de gevolgen van klimaatverandering het hardst aankomen.

Geopolitiek en het mondiale klimaatakkoord

De COP-klimaatconferenties worden mede bepaald door de geopolitieke verhoudingen van het moment. Wanneer grootmachten als de VS, Rusland en China in conflict zijn — direct of via proxies — lijdt de multilaterale samenwerking die nodig is voor ambitieuze klimaatafspraken. Sancties, handelsoorlogen en militaire allianties kleuren de onderhandelingstafel. Het is niet toevallig dat de meest ambitieuze klimaatakkoorden werden gesloten in perioden van relatieve geopolitieke rust.

De oorlog in Oekraïne heeft ook de solidariteit met het Mondiale Zuiden op de proef gesteld. Westerse landen die eerder beloofden klimaatfinanciering te verhogen, sturen nu miljarden naar defensie. Voor ontwikkelingslanden — die het minst bijdragen aan de uitstoot maar het meest te lijden hebben onder klimaatverandering — is dat een bittere pil.

Europa tussen defensie en duurzaamheid

De oorlog in Oekraïne heeft Europa voor een pijnlijke keuze gesteld: meer uitgeven aan defensie én tegelijkertijd de Green Deal financieren. De begrotingsruimte is eindig. Lidstaten die hun defensie-uitgaven verhogen naar 2% of meer van het bbp, zien die middelen weglopen uit klimaatfondsen, infrastructuur en innovatie. De politieke discussie over prioriteiten is in veel landen in volle gang.

Toch betogen sommige experts dat veiligheid en verduurzaming geen tegenpolen zijn. Een Europa dat minder afhankelijk is van fossiele importen is zowel groener als strategisch weerbaarder. De Green Deal als geopolitiek project — dat is de ambitie die landen als Duitsland en Frankrijk proberen waar te maken, ook al staat die onder toenemende druk van rechtse en populistische partijen die klimaatbeleid als luxe beschouwen.

De psychologie van conflict en de klimaatcrisis

Oorlogen ontstaan niet alleen om economische redenen. Koert Debeuf betoogt in Waarom dit niet de laatste oorlog is dat collectieve trauma's en gekrenkte nationale trots minstens zo belangrijk zijn. Die psychologische dynamiek maakt het ook moeilijker om internationale klimaatakkoorden te sluiten: landen die zich bedreigd voelen, richten zich op overleving op de korte termijn, niet op planetaire verantwoordelijkheid op de lange termijn.

De klimaatcrisis en de veiligheidscrisis versterken elkaar op een manier die politici en beleidsmakers maar moeilijk tegelijk het hoofd kunnen bieden. Schaarste aan water, voedsel en land — mede veroorzaakt door klimaatverandering — is zelf een bron van toekomstige conflicten. Wie de verduurzaming wil versnellen, zal ook de veiligheidspolitiek moeten meenemen in de analyse.

Wat kunnen we doen?

De vraag is niet of geopolitieke conflicten de verduurzaming vertragen — dat doen ze onmiskenbaar. De vraag is hoe we de schade beperken en de kansen benutten die de crisissituatie ook biedt. Experts zijn het erover eens dat energieonafhankelijkheid via hernieuwbare bronnen zowel een klimaat- als een veiligheidsdoelstelling is. Een Europese Green Deal die ook als geopolitiek project wordt ingezet, kan beide agenda's bedienen.

Dat vraagt om leiderschap: van regeringen die lef tonen, van bedrijven die geopolitiek serieus nemen in hun verduurzamingsstrategie, en van burgers die bereid zijn korte termijn comfort in te wisselen voor lange termijn zekerheid. De boeken en artikelen op deze pagina bieden een stevige basis voor iedereen die deze complexe samenhang wil doorgronden.