Empirisch juridisch onderzoek: het recht zoals het echt is

Wat staat er in de wet, en wat gebeurt er eigenlijk in de rechtszaal, op het politiebureau of aan de keukentafel van een burger met een juridisch probleem? Empirisch juridisch onderzoek — ook wel Empirical Legal Studies (ELS) genoemd — overbrugt die kloof. Door methoden uit de sociale wetenschappen te combineren met rechtswetenschappelijke kennis, onderzoeken juristen niet alleen wat het recht zou moeten zijn, maar wat het werkelijk doet. In Nederland heeft dit vakgebied zich de afgelopen decennia sterk ontwikkeld, mede dankzij sectorplannen, proefschriften en interdisciplinaire samenwerkingen. Op deze pagina vindt u de meest toonaangevende boeken en achtergronden binnen dit groeiende onderzoeksveld.

Van rechtstheorie naar rechtswerkelijkheid

Traditioneel rechtsonderzoek werkt vooral met teksten: wetten, arresten en verdragen. Empirisch juridisch onderzoek voegt daar een fundamentele vraag aan toe: klopt wat we aannemen over het recht ook in de praktijk? Dat vereist andere instrumenten — interviews, observaties, surveys en experimenten. Het standaardwerk dat dit veld in Nederland in kaart brengt, is Recht in het echt van onder anderen Marc Hertogh, Nienke Doornbos, Paulien de Winter en Peter Mascini.

Het veld in kaart gebracht

Empirical Legal Studies kent in Nederland inmiddels een eigen canon. Peter Mascini, hoogleraar empirische rechtswetenschappen aan de Erasmus Universiteit Rotterdam, is een van de gezichten van dit onderzoeksprogramma. De bundel Empirical Legal Studies in the Netherlands brengt studies samen die zijn voortgekomen uit het Law Sector Plan, een nationaal stimuleringsprogramma voor rechtswetenschappelijk onderzoek.

De encyclopedie van het vakgebied

Naarmate empirisch juridisch onderzoek volwassener wordt, groeit ook de behoefte aan systematische overzichtswerken. De Nederlandse Encyclopedie Empirical Legal Studies voorziet daarin. Onder redactie van onder anderen Arno Akkermans en Marijke Malsch biedt dit naslagwerk een uitgebreid overzicht van concepten, methoden en toepassingen binnen het Nederlandse ELS-onderzoek.

Empirisch onderzoek in het burgerlijk recht

Binnen het privaatrecht is een actieve traditie van empirisch onderzoek gegroeid, mede dankzij Ivo Giesen, hoogleraar burgerlijk recht en burgerlijk procesrecht aan de Universiteit Utrecht. Zijn werk richt zich op de vraag of rechterlijke aannames — over hoe mensen denken, handelen en beslissen — ook kloppen in de werkelijkheid. Samen met A.L.M. Keirse en Shosha Wiznitzer werkte hij aan Assumpties annoteren, een project dat rechterlijke veronderstellingen systematisch aan empirische toetsing onderwerpt.

Het laboratorium als rechtbank

Een bijzondere variant van empirisch juridisch onderzoek is het experiment. In Privaatrecht in het laboratorium tonen Chris Reinders, Pieter Desmet en Willem van Boom aan dat gecontroleerde experimenten waardevolle inzichten kunnen bieden in de werking van privaatrechtelijke regels. Daarmee introduceren zij een methode die in de gedragswetenschappen gemeengoed is, maar in het recht nog relatief nieuw is.

Empirisch onderzoek in het strafrecht

Ook in het strafrecht heeft empirisch onderzoek vaste voet aan de grond gekregen. Twee werken illustreren dit goed. Rechtvaardig redresseren onderzoekt aan de hand van een grootschalig surveyonderzoek onder ruim duizend Nederlandse respondenten hoe burgers oordelen over juridische remedies bij onrecht. De strafzaak achter de strafbeschikking brengt op basis van observaties bij meer dan driehonderd zittingen de werkelijke gang van zaken bij de strafbeschikkingsprocedure in kaart.

De rechter als onderzoeksobject

Een vruchtbare toepassing van empirisch juridisch onderzoek is het bestuderen van rechterlijk gedrag. In het proefschrift De eigen(aardig)heid van de kantonrechter combineert Kim van der Kraats dossieranalyse van 277 zaken met interviews met vijftien rechters. Het resultaat is een gedetailleerd beeld van hoe kantonrechters hun eigen rol definiëren en hun bevoegdheden inzetten — kennis die uitsluitend via empirisch onderzoek te vergaren valt.

Methoden leren en toepassen

Wie zelf empirisch juridisch onderzoek wil doen, heeft methodologische bagage nodig. Legal Research van M. Vols biedt een helder overzicht van de beschikbare onderzoeksmethoden, waaronder een volledig hoofdstuk over empirische methoden. Het is daarmee een praktisch startpunt voor studenten en onderzoekers die de stap willen zetten van rechtsdogmatiek naar rechtspraktijk.

Slotbeschouwing: empirie als kritisch geweten van het recht

Empirisch juridisch onderzoek is geen bedreiging voor de rechtswetenschap, maar een verrijking ervan. Het dwingt juristen om hun aannames te expliciteren en te toetsen — niet alleen aan andere teksten, maar aan de werkelijkheid zelf. De boeken op deze pagina laten zien hoe breed en divers dat onderzoeksveld inmiddels is: van experimenten in het privaatrecht tot observaties in de strafrechtketen, van encyclopedische overzichtswerken tot scherpe proefschriften over één type rechter. Gezamenlijk schetsen zij een vakgebied dat volwassen is geworden en dat steeds meer invloed krijgt op rechtspraktijk en rechtspolitiek.