Mark Rutte: de langst zittende premier van Nederland

Veertien jaar lang was Mark Rutte het gezicht van de Nederlandse politiek. Als minister-president van vier opeenvolgende kabinetten loodste hij Nederland door crisissen, coalitiebreuken en controverses. Zijn premierschap kenmerkte zich door pragmatisme, politieke wendbaarheid en een opmerkelijke overlevingsdrang. Maar wie was de man achter de eeuwige glimlach en het beroemde appeltje? En wat was zijn werkelijke leiderschapsstijl?

De literatuur over Rutte schetst een fascinerend portret vol tegenstrijdigheden. Een premier die relaties belangrijker vond dan inhoud, die kon charmeren maar ook woede-uitbarstingen had, die geen visie leek te hebben maar wel veertien jaar aan de macht bleef. Boeken en analyses bieden diverse perspectieven op een van de meest besproken politici uit de Nederlandse geschiedenis.

Opportunisme en politieke wendbaarheid

De rode draad in het werk over Rutte is zijn opportunisme en pragmatisme. Een paling in een emmer snot, zoals critici hem noemden. Flexibiliteit was zijn kern. Compromissen sluiten was belangrijker dan inhoudelijke oplossingen vinden. Deze aanpak leidde tot politieke successen, maar ook tot problemen die voor zich uit werden geschoven.

Rutte kon niet tegen conflicten. Brandjes moest hij onmiddellijk blussen. Dit zagen we keer op keer in zijn kabinetten, van de strubbelingen met Verdonk tot de spanningen tijdens formaties. Zijn beroemde excuses werden net zo kenmerkend als zijn woede-uitbarstingen, waarbij nietmachines en glazen door de kamer vlogen.

De vier kabinetten: turbulente tijden

Van 2010 tot 2024 leidde Rutte vier kabinetten. Het eerste met gedoogsteun van de PVV, het tweede dat viel over bezuinigingen, het derde dat struikelde over de toeslagenaffaire, en het vierde dat hij zelf opblies. Elke coalitie bracht nieuwe uitdagingen, van de financiële crisis tot de coronapandemie.

Tijdens deze periode toonde Rutte zich een meester in het bij elkaar houden van diverse coalitiepartijen. Hij kon politici uit totaal verschillende stromingen met elkaar laten samenwerken. Zijn kleine ego en focus op relaties maakten dit mogelijk. Maar aan het einde van zijn premierschap was de gunfactor verdwenen.

Taal als politiek wapen

Supergaaf, niet actieve herinneringen, geen spijt – Ruttes taalgebruik werd iconisch. Hij beheerste de kunst om met woorden situaties te ontwijken, problemen te bagatelliseren en critici te ontwapenen. Zijn vocabulaire werd zo kenmerkend dat het onderwerp werd van linguïstische analyses.

Deze talige handigheid was zowel kracht als zwakte. Het stelde hem in staat om politiek te overleven waar anderen waren gevallen. Maar het ondermijnde ook zijn geloofwaardigheid, vooral toen 'geen actieve herinnering' steeds vaker werd ingezet bij gevoelige kwesties.

Kritische stemmen en politieke spanning

Niet iedereen was onder de indruk van Ruttes leiderschap. Critici wezen op het gebrek aan visie, het doorschuiven van problemen en de eindeloze politieke lenigheid. De toeslagenaffaire en andere schandalen leidden tot groeiende twijfel aan zijn integriteit.

Vooral de relatie met coalitiepartners werd op momenten gespannen. Gert-Jan Segers van de ChristenUnie sprak zich in 2021 openlijk uit tegen een vierde kabinet onder Rutte, al deed zijn partij uiteindelijk toch mee. Deze spanning illustreert de complexiteit van Ruttes langdurige premierschap.

Van oppositie naar macht

Ruttes weg naar het Torentje begon in de oppositie. Na het verlies van de VVD onder Rita Verdonk en de nasleep van de Verdonk-affaire, wist hij zijn partij opnieuw op te bouwen. Samen met Edith Schippers gaf hij de VVD-fractie meer bijtkracht.

De verkiezingen van 2010 markeerden een keerpunt in de Nederlandse politiek. Het CDA en de PvdA verloren terrein, terwijl de VVD de grootste werd. Rutte vormde een kabinet met CDA en gedoogsteun van de PVV – een constructie die veel discussie opriep maar vier jaar standhield.

Bestuursstijl en staatsrechtelijke vragen

Ruttes bestuursstijl riep staatsrechtelijke vragen op. Zijn controle over informatie, het vernietigen van notities, en de beperkte transparantie botsten met principes van goed openbaar bestuur. Juristen en bestuurskundigen vroegen zich af of zijn werkwijze verenigbaar was met de eisen van een democratische rechtsstaat.

Tegelijkertijd werd erkend dat Rutte Nederland door moeilijke tijden had geloodst. De financiële crisis, de coronapandemie, en talloze andere uitdagingen vereisten daadkrachtig leiderschap. De vraag blijft in hoeverre zijn pragmatische aanpak dit rechtvaardigde.

Een nieuw perspectief: kritiek vanuit liberaal oogpunt

Opvallend is de kritiek op Rutte vanuit liberale hoek. Sommige denkers stellen dat de VVD onder zijn leiding te ver is afgedreven van klassiek liberale beginselen. Van Groen Rechts tot samenwerking met populistische partijen – de koers van Rutte riep vragen op over de ideologische koers van de VVD.

Deze discussie raakt aan fundamentele vragen over politiek leiderschap. Gaat het om het handhaven van principes, of om pragmatisch besturen? Rutte koos consequent voor het laatste, met alle gevolgen van dien.

De nalatenschap van veertien jaar Rutte

Wat blijft er over van veertien jaar premierschap? Een stabiel land dat door meerdere crisissen is geloodst, maar ook doorgeschoven problemen op het gebied van klimaat, woningmarkt en immigratie. Een politieke cultuur waarin flexibiliteit belangrijker werd dan visie, en waarin persoonlijke relaties zwaarder wogen dan inhoudelijke kwaliteit.

Rutte zelf vertrok uiteindelijk naar de NAVO als secretaris-generaal. Een mooie carrièrestap die door sommigen werd gezien als het logische sluitstuk van een zorgvuldig uitgedacht plan. Of het werkelijk een epifaan moment was tijdens een kop koffie in een sportschool, of een geënsceneerde exit, blijft onderdeel van het raadsel Rutte.

De literatuur over zijn premierschap biedt diverse perspectieven: van bewondering voor zijn politieke vaardigheid tot kritiek op gebrek aan visie en integriteit. Wat eenieder erkent: Mark Rutte was een uitzonderlijk politicus die veertien jaar lang het gezicht was van Nederland. Een premier die de kunst van het politieke overleven tot in de perfectie beheerste.