Progressieve belasting

Progressieve belasting is een belastingstelsel waarbij het tarief stijgt naarmate het inkomen of vermogen toeneemt. Het principe is eenvoudig: wie meer verdient of bezit, betaalt een hoger percentage belasting. Dit systeem staat centraal in het debat over economische rechtvaardigheid en de toekomst van de verzorgingsstaat.

De laatste decennia is de progressiviteit van belastingstelsels wereldwijd afgenomen. Topinkomens en grote vermogens worden relatief lichter belast, terwijl de middenklasse een groter deel van de belastingdruk draagt. Deze ontwikkeling heeft geleid tot toenemende ongelijkheid en een hernieuwde belangstelling voor progressieve hervormingen.

De erosie van progressiviteit

Terwijl progressieve belastingen in de naoorlogse periode topinkomens effectief beteugelden, is dit systeem de afgelopen decennia systematisch uitgehold. Superrijken profiteren van belastingconstructies en -paradijzen, waardoor zij vaak minder betalen dan de middenklasse. Deze ontwikkeling ondermijnt zowel de rechtvaardigheid als de financiële basis van publieke voorzieningen.

De Nederlandse discussie

Ook in Nederland staat de progressiviteit van het belastingstelsel ter discussie. De belastingdruk op arbeid is hoog, terwijl inkomsten uit vermogen en erfenissen relatief licht worden belast. Deze scheefgroei leidt tot groeiende ongelijkheid tussen mensen die moeten werken voor hun geld en mensen die leven van vermogen.

Historisch perspectief

De geschiedenis van progressieve belastingen is er een van strijd en tegenslag. In de negentiende eeuw waren belastingen grotendeels vlak of zelfs regressief. Pas in de twintigste eeuw, onder druk van sociale bewegingen en de nood van twee wereldoorlogen, werden echt progressieve stelsels ingevoerd. Toptarieven van 70 tot 90 procent waren geen uitzondering.

Internationale dimensie

Progressieve belastingen zijn geen nationale aangelegenheid meer. Multinationals en superrijken opereren mondiaal en ontwijken belastingen door gebruik te maken van belastingparadijzen. Daarom pleiten economen als Thomas Piketty en Gabriel Zucman voor internationale afspraken en een mondiale minimumbelasting.

Argumenten en tegenargumenten

Tegenstanders van progressieve belastingen vrezen voor kapitaalvlucht en verminderde economische groei. Voorstanders wijzen erop dat de perioden met de hoogste progressiviteit juist samenvallen met sterke economische groei en brede welvaart. De empirie ondersteunt het idee dat matige ongelijkheid goed kan zijn voor economische prikkels, maar extreme ongelijkheid schadelijk is voor groei én sociale cohesie.

De toekomst van progressieve belastingen

Het debat over progressieve belastingen staat op een kantelpunt. Decennialang domineerde het neoliberale idee dat lagere belastingen voor de rijken goed zijn voor de economie. Die consensus brokkelt af. Steeds meer economen, beleidsmakers en burgers beseffen dat de huidige ongelijkheid onhoudbaar is.

Concrete voorstellen circuleren: hogere toptarieven in de inkomstenbelasting, vermogensbelastingen, hogere erfbelastingen en internationale minimumtarieven voor multinationals. De vraag is niet langer of progressieve belastingen nodig zijn, maar hoe we ze het beste kunnen vormgeven.

Praktische uitdagingen

Het invoeren van effectieve progressieve belastingen stuit op praktische obstakels. Belastingontwijking via constructies en buitenlandse rekeningen ondermijnt elk nationaal belastingstelsel. Digitalisering maakt het moeilijker om inkomen en vermogen te lokaliseren. En politieke macht van de superrijken verzwakt de democratische legitimiteit van hervormingen.

Toch zijn deze problemen niet onoplosbaar. Automatische informatie-uitwisseling tussen belastingdiensten maakt ontwijking moeilijker. Internationale samenwerking via de OESO en EU biedt houvast. En groeiend maatschappelijk verzet tegen extreme ongelijkheid creëert politieke ruimte voor actie.

Progressieve belasting is meer dan een technisch instrument. Het is een uitdrukking van solidariteit: de sterkste schouders dragen de zwaarste lasten. In een tijd van groeiende ongelijkheid en afbrokkelende publieke voorzieningen is herstel van progressiviteit geen luxe maar noodzaak. De kennis is voorhanden, de voorbeelden uit de geschiedenis zijn bemoedigend. Het ontbreekt vooralsnog aan politieke durf om de belangen van de gemeenschap boven die van de superrijken te stellen.