Homo Digitalis

De informatiesamenleving beweegt zich naar een data-gestuurde samenleving. Ook de juridische gemeenschap beweegt in deze trend mee. De preadviseurs bekijken, analyseren en becommentariëren deze ontwikkelingen vanuit de perspectieven van pricacybescherming, strafrecht, privaatrecht en bestuursrecht.

Moerel en Prins starten met een analyse van ontwikkelingen zoals ‘big data’ en ‘internet of things’ en bespreken de knelpunten die innovatief gegevensgebruik opleveren onder de Wet bescherming persoonsgegevens en de aankomende EU Verordening gegevensbescherming. Auteurs doen voorstellen om deze knelpunten op te lossen. Kort gezegd betogen auteurs, dat een toets aan de hand van een ‘gerechtvaardigd belang bij de verzameling en (verdere) verwerking van gegevens’ een effectievere privacybescherming oplevert die meer legitimiteit geniet, dan de huidige beoordeling op basis van doelbinding. Dit voorstel houdt tevens in dat de andere wettelijke grondslagen voor de verwerking van persoonsgegevens (zoals toestemming en uitvoering van overeenkomst) als eigenstandige grondslagen komen te vervallen. De auteurs presenteren één inhoudelijke toets waarmee verwerkingen binnen bedrijven op hun rechtmatigheid kunnen worden beoordeeld (in plaats van aan de hand van de diverse wettelijke criteria) en waarmee tegelijkertijd aan de nieuwe vereisten onder de aankomende Verordening voldaan. Tevens worden voorstellen gedaan hoe de handhaving van de wettelijke regels kan worden verbeterd.

Homo digitalis in het strafrecht
Hildebrandt richt zich in haar preadvies op de strafrechtelijke implicaties van een omgeving waarin data gestuurde intelligentie een hoofdrol speelt. In het materiële strafrecht gaat het met name om de vraag naar de strafrechtelijke aansprakelijkheid voor schade of letsel die door relatief autonome systemen wordt veroorzaakt. In het formele strafrecht gaat met name om de manier waarop het (nieuwe) Wetboek van Strafvordering zich verhoudt tot de inzet van dit soort intelligentie in de voorfase van de opsporing. Het gaat daarbij in het bijzonder om aantasting van de onschuldpresumptie. Ten slotte geeft zij aan hoe de wetgever bij kan dragen aan effectief toezicht op de relevante technische systemen.

Privaatrecht voor de homo digitalis: eigendom, gebruik en handhaving
Eric Tjong Tjin Tai stelt in zijn preadvies dat zowel het bezit als het gebruik van data en digitale objecten verdergaande privaatrechtelijke erkenning behoeft. Van belang hierbij is dat wij de waarde erkennen en het belang van digitale objecten. Centraal in de argumentatie staat dat gedigitaliseerde informatie (data) gecontroleerd kan worden en dat enige controle wenselijk is. Tjong Tjin Tai beargumenteert dat controle op digitale activa het beste kan aansluiten bij de goederenrechtelijke benadering van zaken, terwijl privaatrechtelijke bescherming van privacy kan worden bereikt met reeds bestaande remedies waarbij rechtelijke controle op contractvoorwaarden noodzakelijk is ter voorkoming van een te vergaand wegcontracteren van bevoegdheden en rechten op digitale activa en privacy.

Wordt de homo digitalis bestuursrechtelijk beschermd?
Zwenne en Schmidt verdiepen zich allereerst in de rechtspositie van de mens, homo digitalis, die zich moet zien te handhaven in een gedigitaliseerde wereld. In het eerste hoofdstuk zetten zij uiteen wat ze bedoelen met de notie van homo digitalis voor de bestuurder en bestuurde. Vervolgens doen zij in de hoofdstukken 2 t/m 5 een poging aan de hand van voorbeeldsituaties te inventariseren en te analyseren met welke risico’s of bedreigingen de homo digitalis te maken kan krijgen a.g.v. digitalisering bij de overheid. Daaraan koppelen de auteurs welke positiefrechtelijke middelen het bestuursrecht te bieden heeft om deze het hoofd te bieden. In de slotbeschouwing proberen de auteurs een en ander samen te brengen met conclusies en aanbevelingen met daarbij aandacht voor wat we wel en niet kunnen verwachten van het bestuursrecht als sturingsinstrument.