De vertrouwenspersoon: van vangnet naar veranderaar

In Nederlandse organisaties is de vertrouwenspersoon het eerste aanspreekpunt voor medewerkers die te maken krijgen met ongewenst gedrag. Of het nu gaat om pesten, seksuele intimidatie, discriminatie of machtsmisbruik: de vertrouwenspersoon biedt een luisterend oor, adviseert over mogelijke stappen en begeleidt waar nodig. Traditioneel was deze rol vooral reactief: wachten tot iemand aanklopte met een probleem. Maar die benadering schiet steeds meer tekort in een tijd waarin één op de vijf werknemers jaarlijks slachtoffer wordt van ongewenst gedrag.

Van reactief naar proactief

De klassieke rol van de vertrouwenspersoon kenmerkt zich door wachten. Wachten tot een medewerker de stap zet om een melding te doen. Maar dat wachten heeft een prijs: veel slachtoffers van ongewenst gedrag durven hun mond niet open te doen uit angst voor repercussies. De drempel blijkt te hoog, waardoor problemen blijven sudderen en escaleren. Karin Bosman ziet dit dagelijks in haar werk als expert op het gebied van sociale veiligheid.

Het brede spectrum van ongewenst gedrag

Vertrouwenspersonen krijgen te maken met uiteenlopende vormen van grensoverschrijdend gedrag. Pesten op het werk treft maar liefst één op de tien werknemers. Daarnaast ervaart 6 procent seksuele intimidatie, terwijl ongeveer één op de vijf medewerkers te maken krijgt met agressie of geweld. Deze cijfers tonen aan dat zelfs in organisaties waar ogenschijnlijk alles goed gaat, altijd ruimte is voor verbetering.

Seksueel grensoverschrijdend gedrag

Een bijzonder gevoelig terrein waarop vertrouwenspersonen opereren, is seksuele intimidatie. Slachtoffers worstelen vaak met schaamte en schuldgevoelens, wat de drempel om hulp te zoeken nog hoger maakt. Sanne Schreurs combineert in haar werk als mediator en vertrouwenspersoon haar juridische achtergrond met jarenlange ervaring in het begeleiden van slachtoffers.

Psychologische veiligheid als fundament

Vertrouwenspersonen opereren niet in een vacuüm. Hun effectiviteit hangt nauw samen met de mate van psychologische veiligheid binnen een organisatie. In werkklimaten waar mensen bang zijn hun mond open te doen, zal zelfs de beste vertrouwenspersoon weinig uitrichten. Daarom is er groeiende aandacht voor het creëren van omgevingen waarin medewerkers zich gehoord en gezien voelen.

Integriteit en de vertrouwenspersoon

Binnen de publieke sector speelt de vertrouwenspersoon ook een rol bij integriteitsvraagstukken. Alain Hoekstra werkt al meer dan 25 jaar op het snijvlak van integriteitsmanagement en adviseert overheden over hoe zij omgaan met dilemma's en grensoverschrijdend gedrag.

De cultuur van zwijgen doorbreken

Een terugkerend thema in de literatuur over vertrouwenspersonen is de cultuur van zwijgen. Te vaak doen medewerkers er het zwijgen toe uit angst voor repercussies of omdat ze denken dat er toch niets verandert. Frank Peters en Karin Bosman werkten samen aan een boek dat organisaties helpt deze verstikkende stilte te doorbreken.

Toezichthouders en vertrouwenspersonen

Ook raden van toezicht en commissarissen krijgen steeds vaker te maken met meldingen van grensoverschrijdend gedrag. Wat als de melding juist over de bestuurder gaat? Dan wordt het vraagstuk extra complex. Toezichthouders moeten weten wanneer zij moeten handelen en hoe zij de vertrouwenspersoon daarbij betrekken.

De toekomst van het vertrouwenspersoon-zijn

Er ligt een initiatiefwetsvoorstel in de Tweede Kamer dat organisaties zou verplichten een vertrouwenspersoon aan te wijzen. Deze ontwikkeling onderstreept het groeiende besef dat vertrouwenspersonen onmisbaar zijn voor veilige arbeidsomgevingen. Tegelijk roept het vragen op over kwaliteit en opleiding: hoe zorgen we ervoor dat vertrouwenspersonen daadwerkelijk verschil maken?

De antwoorden liggen in professionalisering, voortdurende scholing en vooral een cultuurverandering. Vertrouwenspersonen moeten niet langer gezien worden als een verplicht nummertje, maar als strategische partners in het bouwen aan organisaties waar mensen zich veilig, gehoord en gerespecteerd voelen. Dat vraagt om vertrouwenspersonen die zichtbaar zijn, proactief opereren en durven op te treden wanneer dat nodig is. Alleen dan kunnen zij hun cruciale rol waarmaken: niet alleen opvangen wat misgaat, maar voorkomen dat het überhaupt gebeurt.