Op werkdagen voor 23:00 besteld, morgen in huis Gratis verzending vanaf €20
Strategisch gedrag in netwerken - Wat het is
23 september 2016 | Nico Jong

Een van de karakteristieken die de mens van de dieren onderscheidt, is het vermogen tot strategisch gedrag. Mensen gedragen zich onderling vaak strategisch. Dat kan het vertrouwen ernstig schaden, of het kan irrationele uitkomsten van besluitvorming verklaren.

Onderzoek naar strategisch gedrag is problematisch, omdat degene die het vertoont altijd probeert het te camoufleren. Als hij ernaar gevraagd wordt, zal hij het ontkennen omdat strategisch gedrag zijn belang dient. Strategisch gedrag is dus niet een eenvoudig grijpbaar fenomeen. Bestuurskundige Ernst ten Heuvelhof probeert er in zijn boek structuur aan te geven.

Strategisch gedrag vindt plaats in markten, hiërarchieën en netwerken. Over de eerste twee is al veel geschreven en bekend, daarom stelt de auteur de netwerkcontext centraal. Een relevante invalshoek, omdat in onze samenleving steeds meer netwerken ontstaan. In een netwerk zijn actoren gelijkwaardig aan elkaar; er bestaan geen gezagsverhoudingen tussen hen. Wel zijn zij onderling afhankelijk van elkaar om hun doelen te bereiken. Daarom anticiperen en reageren zij op het gedrag van anderen in het netwerk. Alle actoren handelen vanuit telkens net weer andere belangen. De interactiepatronen binnen het netwerk variëren dus en veel interactie is strategisch. In netwerken is ook sprake van concurrentie en asymmetrische informatie, net als in markten en hiërarchieën.

Strategisch gedrag moet het belang dienen van degene die het vertoont, ook al schaadt het mogelijk belangen van anderen. Strategisch gedrag is altijd intentioneel. De actor is zich er dan ook van bewust dat zijn gedrag mogelijk anderen schaadt. Verder beseft hij zich dat zijn strategisch gedrag alleen kan werken als anderen niet zien wat hij doet en beoogt. Daarom zal hij zijn gedrag willen camoufleren. De auteur werkt de drie karakteristieken van strategisch gedrag – belang, intentie en camouflage – verder uit.

De strategische actor gebruikt bronnen om zijn gedrag in te vullen. Ten Heuvelhof beschrijft er drie: informatie, tijd en taal. Actoren in een netwerk beschikken niet over dezelfde informatie. Deze informatie-assymetrie gebruikt de strategische actor om zaken naar zijn hand te zetten. De verschillende actoren zijn bezig met hun eigen agenda en verzamelen vanuit die basis voor hen betekenisvolle informatie en slaan die op. Door de netwerken heen lopen besluitvormingsprocessen. Daarbij gaat het om een oneindige, grillige keten van anticipatie, acties en reacties. De tijdsdimensie speelt hierbij een strategische rol. In netwerken zijn actoren afhankelijk van elkaar. Zij hebben elkaars steun en medewerking nodig en zij gebruiken communicatie om dit te organiseren. Communiceren gebeurt vooral in taal. Die is niet neutraal en kan nooit de gehele werkelijkheid vangen. Taal legt accenten op sommige aspecten van de werkelijkheid en andere aspecten krijgen – bedoeld of onbedoeld – minder nadruk. Gebeurt dit intentioneel, dan is het strategisch.

Strategisch gedrag in netwerken bevat een uitgebreide en degelijke verhandeling over het ongrijpbare fenomeen strategisch gedrag. Dat de auteur gekozen heeft dit type gedrag in de context van netwerken te plaatsen, verdient lof. De schrijfstijl is wetenschappelijk en dat maakt het een minder toegankelijk boek en het leest niet gemakkelijk weg.

Nico Jong is senior adviseur Communicatieonderzoek bij het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport.


Strategisch gedrag in netwerken
12 september 2016 | Paul Misdorp

Gedrag en gedragsonderzoek mogen zich bij organisatie- en beleidsontwikkeling verheugen op een steeds grotere belangstelling.

Naarmate onze samenleving complexer wordt en deze ook nog eens vergezeld gaat van een grote dynamiek volstaan deductieve modellen gebaseerd op de rationele beleidsontwikkeling en besluitvorming niet meer. De mens blijkt in zijn gedrag een stuk minder rationeel te zijn dan we altijd hebben aangenomen. In die zin is het niet verwonderlijk dat ook strategisch gedrag eens goed onder de loep wordt genomen. Wat is strategisch gedrag en waar is het een antwoord op. Dat zijn de twee kernvragen die in dit boek worden gesteld.

Zoals gezegd, menselijk gedrag heeft een grote invloed op het functioneren van organisaties. Veel groter dan aanvankelijk werd aangenomen. Ook de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid heeft dit in twee nota’s ‘Hoe mensen keuzes maken’ (2011) en ‘Met kennis van gedrag beleid maken’ (2014) nog eens duidelijk geconstateerd. Ernst ten Heuvelhof heeft dat in zijn recent verschenen boekje vanuit een bestuurskundig perspectief verder uitgewerkt naar strategisch handelen in een netwerkachtige constellatie. Dat heeft hij beknopt en vanuit een sterk conceptueel-theoretisch perspectief gedaan. Dat was nog niet eerder op een zo samenhangende wijze gedaan en dat verdient waardering. Tegelijkertijd is zo’n beschrijvende, analytische aanpak ook jammer. Als handboek is het nuttig en geslaagd, maar het mist het vlees en het bloed van de sterk veranderende maatschappelijke context en de aansluiting bij de praktijk in onze Lebenswelt. Ik kom hier op terug.

Strategische gedrag is volgens de auteur per definitie een ongrijpbaar fenomeen dat gegeven is met de complexiteit en dynamiek van deze tijd. Maar ondanks dat (en misschien wel dankzij dat) probeert Ten Heuvelhof grip te krijgen op het concept. Hij definieert het – gedrag moet het belang dienen van de actor, het moet intentioneel zijn (bewust van de eventuele negatieve effecten voor andere actoren) en het moet camouflerend zijn (andere mogen niet zien wat de actor doet en beoogt) – hij beschrijft de condities waaronder, hij gaat in op de logica en relevantie ervan, hij plaatst het in het perspectief van het liberale New Public Management èn hij ‘normaliseert’ het in de zin dat iedereen strategisch gedrag vertoont. Kortom: in een kort bestek weet de auteur een heleboel interessante informatie over strategisch gedrag met elkaar te verbinden. Dat is voor ieder belangrijk te weten die in ingewikkelde constellaties samenwerkt aan het realiseren van gezamenlijke doelen. De boodschap voor netwerkactoren lijkt te zijn: ‘veroordeel strategisch gedrag niet, houd rekening met dergelijk gedrag van anderen, besef dat jezelf ook strategisch gedrag vertoont, maar overdrijf daarin niet’.

Wat naar mijn gevoel minder goed uit de verf komt, is de vraag of strategisch gedrag nu een teken is van schijnrationaliteit of juist van superrationaliteit? Soms ben ik geneigd te denken dat Ten Heuvelhof het gedrag plaatst in een context van opportunisme, ambiguïteit, toevalligheid en non-lineaire besluitvorming in een grillige context. Anderzijds lijkt het erop alsof hij strategisch gedrag ziet als rationeel en passend antwoord op een vage en complexe werkelijkheid. De auteur lijkt dat aan het slot van zijn betoog ook te erkennen wanneer hij zegt dat grip op een ongrijpbaar fenomeen een mission impossible is, maar dat het boek hopelijk ook een tip van de sluier weet op te lichten.

Het zou daarom mooi zijn als Ten Heuvelhof zijn zoektocht vervolgt en de signalen van de nieuwe tijd, die in het teken staat van verbinding van ondernemerschap/zakelijkheid (vgl. New Public Management) en gemeenschapsvorming gebruikt in zijn herwaardering van strategisch gedrag. Wellicht dat strategisch gedrag zich dan op een hogere waardering mag verheugen in het publieke domein. Het zou helemaal mooi zijn als dit vervolg een meer verhalend en minder analytisch karakter zou krijgen. Dat kan wanneer hij op explorerende wijze ontdekt hoe verschillende partijen in staat blijken samen sociaal innovatieve en zingevende oplossingen te bieden voor nijpende publieke vraagstukken. Kortom: een mooi tussen-resultaat dat vraagt om meer praktijk, meer verhaal en meer (resultaat van) actiegericht onderzoek, waarin intentie en implementatie met elkaar verbonden worden.   

Paul Misdorp is Directeur van VinNDT (Veranderen in Nieuw Denken Toepassen) en kennispartner bij Kennisnetwerk Archimedes


Populaire producten

    Personen

      Trefwoorden