Op werkdagen voor 23:00 besteld, morgen in huis Gratis verzending vanaf €20
Uit de oude doos - Hoe word ik een rat
19 februari 2020 | Elly Stroo Cloeck

Bij de publicatie van het boek Hoe word ik een rat? van Joep Schrijvers in 2002 was er blijkbaar een hoop reuring. ‘Dit is een stuitend boek over hoe mensen ten koste van anderen hun zin kunnen krijgen in een organisatie door rattengedrag', zo vatte het Nederlands Dagblad dit boek bondig samen.' lees ik. Nu, bijna 20 jaar later, zou ik zo'n reactie niet meer verwachten.

We zijn niet meer verbaasd over de rattigheid van onze collegae en bazen. We herkennen de voorbeelden van de auteur, komen ze misschien zelfs tegen in moderne management- of zelfhulpboeken. Maakt dat dit boek gedateerd? Nee zeker niet. Het is een feest der herkenning, mooi geschreven, soms confronterend, altijd vermakelijk.

Waarom zou je het over politieke spelletjes, kortweg rattigheid, willen hebben? vraagt de auteur ons. Sensatiezucht? Nee, in dit boek kom je geen beruchte namen of schandalen tegen. Een aanklacht dan? Nee, niemand van ons heeft schone handen, dus niemand kan de maat worden genomen. Om rattigheid te kunnen herkennen en je ertegen te verdedigen? Nee, volg maar een assertiviteitstraining. We gaan het hebben over rattigheid om een rat te kunnen worden, om de ‘braaftaal' van zingeving, daadkracht en missie weer terug te vertalen in waar het om gaat: zakkenvullerij, dominantie en gekonkel. Een veelbelovend begin, dit eerste hoofdstuk ‘Welkom in het riool'.

In het tweede hoofdstuk doen we eerst een selfassessment, over hoe manipulatief we al zijn. DISC voor ratten, zeg maar. Je krijgt 13 stellingen waar je Ja of Nee op kunt antwoorden, zoals ‘Ik houd me met genoegen met politieke spelletjes bezig', ‘Ik laat altijd het achterste van mijn tong zien', en ‘Doel heiligt de middelen'. Dat viel voor mij niet tegen. Misschien heb ik me na 40 jaar in het bedrijfsleven aardig aangepast aan de heersende moraal? Elk van de stellingen wordt daarna lekker cynisch toegelicht, waarbij je je af gaat vragen of je jezelf toch niet te braaf hebt gescoord. En natuurlijk scoor je gelijk die irritante baas van je....

Hoofdstuk 3 heet ‘De arena', het strijdperk in de organisatie. Wie heeft er macht? Welke belangen spelen er? De auteur stelt dat je, zodra je in een organisatie komt, het strijdperk betreedt. Kenmerken van een arena zijn onder andere: Tegengestelde belangen, Aanwezigheid van ratten en Veranderingen op komst. Dus ja, elk bedrijf is een arena, dus gord je zwaard maar om!

Door naar hoofdstuk 4 met ‘De 9 bronnen van macht‘. Zorgen dat je een monopolie (kennis of functie) hebt. Of de regels en procedures net even te goed naleven. Treitermacht. De macht van het lichaam (gebruik maken van je sekse of leeftijd, of het aantal medestanders). Panoptische onderwerping, dat klinkt intrigerend! Dit gaat over hoe goed je zicht hebt op je tegenstander. Netwerkmacht. En de macht om te betoveren, bijvoorbeeld met logo's, kleding, of évents'. Deze bronnen kun je vergroten bij jezelf, en verminderen bij je tegenstander.

‘De streken en zetten' van hoofdstuk 5 gaan over de manieren waarop ratten te werk gaan. Denk aan vernederen, ondermijnen, roddelen en lekken, lobbyen, bewijzen verzamelen en sporen vernietigen. Dit laatste wordt prachtig toegelicht met een voorbeeld: ‘Vergeet vooral geen filmrolletjes te vernietigen wanneer daarop voor jou heikele foto's staan. Stop ze in een badje met verkeerde chemicaliën. Ik geef toe: het is een defensieve techniek.' Ha ha ha!

Hoofdstuk 6 ‘Het grote spel' gaat over je tactiek, met beginspel, middenspel en eindspel. Weer een voorbeeld: Zorg dat jíj altijd de regie hebt. Vraagt je baas je een voorstel te maken voor iets? Niet doen! Geef aan dat je graag wil meewerken op basis van een voorstel van zíjn kant. Dat komt natuurlijk niet, dus stuur je hem een herinnering, en dat stuk bewaar je zorgvuldig, om later te kunnen aantonen hoe laks je baas is en hoe slecht hij met jou omgaat.

Het laatste hoofdstuk ‘Surfen naar de traditie' wijkt wat af van de voorgaande delen, het is filosofisch en gaat over wat de auteur ‘de wil tot macht' noemt. Hij quote Plato's ‘De Staat', waarin als besturingsmodel niet alleen de democratie, de tirannie en de oligarchie wordt behandeld, maar ook de timocratie wordt genoemd. Ik kende dat begrip niet, dus naar wikipedia: Hoe meer geld, hoe meer wettelijke rechten je hebt. Verder gaat dit hoofdstuk over retorica, waarvan ‘de basishouding was dat het er niet om ging de waarheid te spreken, maar de ander te bespelen'. ‘Wat we nu in communicatietrainingen leren', stelt de auteur. Dan komt Machiavelli‘s ‘De heerser' aan de orde, waarin het behouden van macht, als doel voorop staat en alle middelen heiligt. Het hoofdstuk besluit met Darwin, en de conclusie dat wij ratten zijn omdat we willen overleven. Zo simpel dus.

De epiloog is apart, over een oude vrouw die euthanasie ondergaat, en ik begrijp er niets van...Het is de essentie van het boek, stelt de auteur. Intrigerend! Nog een keer lezen dan maar?

Wat is dit boek heerlijk geschreven! Na een wat stroef begin, waar ik even in moest komen, volgen heel grappig en vaak sarcastisch geschreven hoofdstukken met prachtig taalgebruik. Ik heb regelmatig hardop gelachen, bijvoorbeeld over de funnificatie van werk in het hoofdstuk ‘De arena' over de verschillende belangen die men bij werk heeft. De Funners willen dat werk leuk is, snel en uitdagend, en gezellig. Die Funners zijn heel makkelijk (en leuk!) te manipuleren met mooie spiegeltjes en lekkere hapjes.

Voor de jonge garde, voor zover die nog een boek lezen, is dit boek heel nuttig om de rattigheid bij hun bazen te herkennen en zo snel mogelijk gelijk op te komen. Die bazen hebben tenslotte al een voorsprong van bijna 20 jaar in het worden van een rat.

Voor de ouderen onder ons stemt het tot nadenken. Wat heeft het ons gebracht? Waarom willen we die macht? Om te overleven? Omdat de ‘braafheid' het niet overleeft? Wacht, gaat de epiloog dáár over?

Elly Stroo Cloeck is projectmanager en auteur bij ESCIA. Ze schrijft recensies en samenvattingen van managementboeken, verzorgt managementboek-gebaseerde permanente educatie èn is jurylid voor Managementboek van het Jaar 2020'. Let op: dit boek dingt niet mee naar die titel.

Top 100 aller tijden: Old rats never die…
25 oktober 2013 | Pierre Pieterse

Op nummer 28 staat een van de weinige echte internationale megasellers die de Nederlandse managementtaal rijk is: Hoe word ik een rat? van Joep Schrijvers. Een boek dat meteen bij verschijnen in 2002 zowel bewondering als walging opriep. Vooral afkeer overigens. ‘Dit is een stuitend boek over hoe mensen ten koste van anderen hun zin kunnen krijgen in een organisatie door rattengedrag’, zo vatte het Nederlands Dagblad dit boek bondig samen. En verwoordde daarmee de mening van heel veel mensen, waaronder die van schrijver dezes.

Poradnik korporacyjnego szczura, La Estrategia de la Rata, Trop Gentil au Bureau, Das Ratten Prinzip, Valtapelit työelämässä, O Pulo do Rato. We hebben het natuurlijk over The way of the rat waarbij we de Russische en Japanse titels maar even achterwege hebben gelaten vanwege het onmogelijke schrift. Of de Chinese editie hoewel die uitgave is blijven steken bij een voornemen omdat China het te opruiend vond voor de arbeidersklasse. Op een zwarte lijst dus, uiteindelijk en zeker achteraf het hoogste wat een schrijver kan bereiken. Hoe word ik een rat? Van Joep Schrijvers is met recht een internationale megaseller: in meer dan tien talen vertaald zijn er inmiddels meer dan 200.000 exemplaren over de toonbank gegaan.

Hoe word ik een rat? is een boek dat zich gemakkelijker laat vatten dan samenvatten. Het is in feite een deel uit het beroemde maar nooit geschreven Handboek Ontregelen van Organisaties: hoe overleef je het gekonkel en gefoezel dat welig tiert in menig organisatie van enige omvang, hoe ben je de baas de baas, hoe zet je tegenkrachten om in eigen kracht. Kortom: een handleiding Machiavelli, een praktische gids om de ongeschreven regels van het spel te doorgronden en erop te anticiperen. Ruim tien jaar na dato kijken we samen met de auteur even terug. Old rats never die…

Debutant

Het debuut van Joep Schrijvers vertoont enige gelijkenis met het succes dat indertijd Gerard Reve met De avonden ten deel viel. De druk om dat succes mimimaal te evenaren maar eigenlijk te overtreffen, kan verlammend werken. Beaamt ook Joep Schrijvers. ‘Ik vond de periode na de rat lastig. Al die mensen met hun verwachtingen. Iedereen die aan het roepen was: nog een keer, nog een keer. Ik moest veel beslissingen nemen. Wel of geen BN-er? Wel of geen commentator? Wel of geen opvolger van de rat? Enzovoort. Tegelijkertijd moest ik het vak van schrijven nog onder de knie krijgen: het gebruik van bijvoeglijke naamwoorden, het onder controle houden van beeldspraak, manipuleren van ritme in de tekst. En ik moest ook nog uitzoeken wat mijn inhoudelijke lijn zou worden. In de periode na de rat heb ik duidelijk mijn ‘jongelingenjaren’ gehad: zoekend en tastend naar vorm en thematiek. Met de rat stond ik direct in Carré terwijl ik de noodzakelijke ervaring van de kleine zaaltjes nog ontbeerde. De beste manier om onverschillig te worden voor te hoge verwachtingen én het misprijzen als je er niet aan voldoet, is je er voor af te sluiten en je met je eigen zaken te bemoeien. Dat heb ik uiteindelijk ook gedaan.’ Na een aantal pennenstreken die meer of minder geslaagd waren. Het maandagmorgengevoel ontstijgt niet het niveau van prettige kantoorschetsen, Het wilde vlees blijft alleen in de herinnerring vanwege het prachtige woord ‘tomtomisering’, en Maak er wat van! leest als een moeizame zoektocht van de schrijver naar zichzelf. Op dit moment werk Schrijvers aan een ideeëngeschiedenis van leiderschap in de westerse cultuur. ‘Omdat zo’n boek er gek genoeg nog niet is.’ Waarmee de diepere drijfveer van Schrijvers wordt blootgelegd. ‘Ik ben door het succes geen ander mens geworden. Buiten geldzucht laten echte schrijvers en wetenschappers zich door één hoofdemotie voortdrijven: nieuwsgierigheid of verontwaardiging. De eerste soort gaat voor het nieuwe, de tweede voor de ontmaskering. Ik behoor tot de eerste categorie, mijn hele leven al. Ik ben nieuwsgierig, onrustig of snel verveeld zo men wil. Mijn boek de rat was ook ingegeven door nieuwsgierigheid en níet door verontwaardiging. Ik had niet de pretentie om te ontmaskeren of aan te klagen.’

Pikanterieën

Hoe controversieel Hoe word ik een rat? indertijd was, zo tam oogt het nu. Belangen, machtsposities, ondermijnen, verkennen, speelveld, middenspel, eindspel. Weinig opwindend allemaal. Maar belangrijk genoeg voor bijvoorbeeld Arbo-artsen om het boek aan hun ‘patiënten’ voor te schrijven, als medicijn, ‘om ze te laten ontdekken dat ze niet ziek waren gewoon genaaid’. Maar de kritiek laat zien wat de werkelijke impact is geweest. Afwijzingen dus. ‘Wat me te binnenschiet, is iemand die een lezing tegen mijn boek hield, hij vond dat mijn boek verboden had moeten worden omdat het mensen maar op ideeën bracht. Ter illustratie toonde hij een powerpointsheet met een rat die was afgemaakt met een injectie. De naald stond er nog in. Ik vond dat een zeer agressieve metafoor.’

En het is diezelfde reputatie die de Schrijvers soms vooruit snelde. In de vorm van een heuse unique selling proposition. Heldenverhalen noemt Schrijvers ze. ‘Ooit polste de redactie van het Big Brotherhuis of ik als deskundige commentaar wilde leveren op het gedrag van mensen in het huis en ze rattenstreken wilde influisteren. In de dagen erna was ik vreselijk euforisch: roem, geld, een huis aan de Vecht met rietkap. Alle klassieke begeertes kwamen voorbij. Ik heb er veel met mijn vriend over gepraat en hij zei dat ik ervan af moest zien. Het was te eendimensionaal terwijl mijn boek én lezingen Hoe word ik een rat? Juist dubbelzinnig waren, tongue in cheek. Ik heb gebeld en zoiets gezegd als dat ik geen match zag. Tsja. Wat me ook nog bijstaat, is de hype. Ik heb echt meegemaakt hoe het is om een half jaar in de spotlights te staan: drie, vier interviews per week. Heel beangstigend, heel bevreemdend om je fifteen minutes of fame te hebben. Tijdens de pauze op een congres waar ik een workshop gegeven, komt er een vrouw naar me toe, en ze zegt met glinsterende ogen: "Dus u bent Joep Schrijvers, mag ik u even aanraken?" Dat was wel het hoogtepunt van de hype rond mijn persoon.’

Cyberrat

Ook rattenbloed kruipt waar het niet gaan kan, ofwel de schoorsteen moet roken. Zoals Gerard Reve terecht opmerkte: ‘Elke schrijver heeft ook een winkeltje.’ En de wazige, soms ranzige maar altijd ongrijpbare ruimte die internet heet, is een perfecte arena voor een nieuw type rat, de cyberrat. ‘De cyberrat is in wezen een nieuw hoofdstuk bij Hoe word ik een rat? Het gaat over list en sluwheid op internet, over negatieve social engineering zoals dat tegenwoordig heet. Een fascinerend vertrouwd en toch ook nieuw terrein. Of het boek ook Cyberrat gaat heten, weet ik nog niet. Het is een werktitel.’

Het moet in het najaar van 2002 zijn geweest dat schrijver dezes tijdens een of andere samenscholing van consultants in de Oude Kerk in Utrecht luidkeels verkondigde dat Hoe word ik een rat? verboden zou moeten worden. Een verkeerd boek dat bepaald niet bijdroeg in de heilzame pogingen om die hinderlijke, demotiverende en vooral improductieve kantoorpolitiek te elimineren maar juist stimuleerde. Iedereen knikte instemmend, behalve een kleine kale man met ronde bril: ‘Vindt u dat echt?’ Jaren later ontdekte ik dat die man Joep Schrijvers was.

18 december 2002 | Harold Janssen

Minstens zo intrigerend als het boek zelf, is het enorme succes ervan. Van 'Hoe word ik een rat?' - veelal kozend 'De Rat' genoemd - zijn in binnen een half jaar ruim 25000 exemplaren over de toonbank gegaan. En daarmee is het nog niet klaar; als je mensen vraagt of ze De Rat al gelezen hebben, zeggen ze vaak met een samenzweerderige glimlach: Nog niet. Kennelijk zijn rattenstreken ook geen typisch Nederlands cultuurverschijnsel; er zijn inmiddels verschillende vertalingen uitgebracht, waaronder een Japanse. Ik geef hieronder vijf mogelijke redenen voor het succes De Rat, die - ik zeg het bij voorbaat - geen van alle de echte reden zijn.

Eén. Laten we eens beginnen met de titel. Die is waarschijnlijk op zich al voldoende voor een flinke oplage. Er staat niet zoiets als 'Macht en onmacht in organisaties' of - iets uitdagender - 'Grenzen aan de organiseerbaarheid' of 'Politiek gedrag in organisaties'. Joep Schrijvers zou dat braaftaal noemen. Want je hebt braaftaal (management speak, zeg maar, waarin medewerkers medemensen worden genoemd en natuurlijk het belangrijkste kapitaal van de onderneming zijn), je hebt neutrataal (doorgaans gebezigd door consultants die mensen steevast actoren noemen) en je hebt rattentaal. En in rattentaal heet de ander gewoon een klootzak. Nee, de titel is als het boek, recht op het doel af en nergens doekjes om windend. Mensen geven elkaar het boek cadeau op verjaardagen en bij bedrijfsjubilea, collega's geven het elkaar met een vette knipoog en intervisieclubjes besluiten tot gezamenlijke studie van de inhoud. Het is een gebaar van wij-begrijpen-elkaar, een ironische waarschuwing of beschuldiging, een geuzendaad wellicht. Een soort Parool, zestig jaar na dato.

Twee, de vorm. Schrijvers schreef 'De Rat' precies halverwege zijn carrière en beklom ervoor de Obersalzberg, misschien wel de foutste plek van Europa. Daar, in een pension, vlak bij het adelaarsnest, schreef hij een lange brief, een brief ter lengte van een boek. Die formule zou een de tweede reden kunnen zijn voor de verkooprecords. Het hele boek door word je als lezer direct aangesproken. Of je kunt denken dat je stiekem zit mee te lezen in een brief die je eigenlijk niks aangaat. Ook spannend. Of je kunt menen dat het een lange ontboezeming is die aan niemand in het bijzonder is gericht. In dat geval wordt het lezen een voyeuristisch genoegen. De reacties op De Rat zijn navenant verschillend. De één raakt inderdaad geïntrigeerd en wil het naadje van de kous weten. Een ander zegt zich alleen te willen wapenen tegen de rattigheid in de wereld in het algemeen en die in zijn organisatie in het bijzonder. Een derde wordt boos en zegt met een stemverheffing die de onderliggende onzekerheid moet verbloemen, onder geen beding een rat te willen worden.

Drie, het standpunt. Wie de arena betreedt, verlies zijn onschuld, stelt Schrijvers tegenover de naïviteit van de weigeraars. Dus, zo zou je moeten concluderen, heb je niet de keuze òf je meedoet met de rattigheid, maar hoe. Veel moraliserender dan dat wordt-ie niet overigens. Althans, als het om de kunst van het samenzweren en konkelen gaat. Want het alternatief voor de strijd met woorden, wat het domein is van de rat, is de strijd met geweld. En dat is alleen voor dwazen en gekken, aldus de auteur. Helemaal niet meedoen met het rattenspel, is in de ogen van Schrijvers zo mogelijk nog verwerpelijker. Waar braafheid toe leidt, maakt hij genadeloos duidelijk in de venijnige epiloog die twee luttele bladzijden beslaat. Een oude vrouw kijkt daarin de medewerker Eutanasische Zaken doordringend aan. 'Je was erbij,' zegt ze. 'Je was in Auschwitz, in Jeruzalem, in Belfast, in New York.' Ze stopt even om te slikken. 'Je was er toen ook bij.'

Vier, de inhoud. Die zin alleen al - hij bezorgde mij de koude rillingen - maakt het noodzakelijk dit boek te lezen. Rattigheid, konkelen en samenzweren, het zit ons in de genen. De mens is een politiek dier. Er zit niet veel anders op dan bijdragen aan het biologisch evenwicht, om mee te helpen ervoor te zorgen dat de genen van de goorste rat der gore ratten niet ons aller toekomst bepalen. Om je kortom te bekwamen in de rattigheid. Want rattigheid is van alle tijden. Schrijvers plaatst de oorspong ervan in de tijd van het ontstaan van de eerste steden, waar de strijd om de macht het gebruik van manipulatietechnieken noodzakelijk maakte. In het laatste hoofdstuk surft hij door de wereldgeschiedenis op zoek naar rattengedrag en die is natuurlijk in overvloed te vinden. Een van de interessante observaties is dat een belangrijke eigenschap van macht is het vermogen de variatie bij de ander te reduceren. En precies dat doen de huidige machthebbers in onze organisaties op nauwelijks verholen wijze, met hun obligate jaarlijkse neuzen-één-kant-uit sessies en het doen realiseren van één doel, één missie, één visie. Wiens belang wordt hier gediend?, moet je je van Schrijvers afvragen.

Vijf. Dat brengt mij op de laatste mogelijke reden voor het succes van het boek. De tot nu toe bespoken zaken - de titel, de vorm, het uitgangspunt en de inhoud - zijn eigenschappen van het boek zelf. Maar misschien komt de buitengewone belangstelling wel voort uit zaken buiten het boek. Misschien is het zo dat we in een tijd leven waarin er gewoon heel veel rattigheid heerst in organisaties. Een tijd waarin CEO's krampachtig twee werelden met elkaar proberen te verbinden, die van de wereld van de gebakken lucht op de beursvloer en de wereld van de waarbarstigheid van alledag op de werkvloer. Een tijd waarin de roep om transparantie (lees: voorspelbaarheid) door de aandeelhouders onontkoombaar leidt tot vertroebeling van de interne verhoudingen en meer stank in het riool. Een tijd waarin de galeislaven nog harder moeten roeien, om de eenvoudige reden dat de kapitein wil waterskiën. En dan de keuze hebben tussen zich dood roeien en onderduiken in het riool.

Vijf bis. Of misschien is het wel zo dat het alleen maar allemaal veel zichtbaarder is. Dat we leven in de tijd van de anarchie van het internet, in een tijd van de democratisering van de informatie. Dat we getuigen zijn van het demasqué van de macht. In dat geval speelt Joep Schrijvers daar perfect op in en draagt hij bij tot dat demasqué met vier hoofdstukken over het ambachtelijke en praktische werk van de rat. Ze herbergen een perfect herkenbare beschrijving van de arena en behandelen alle mogelijke bronnen van de macht waaruit eenieder kan putten om - het hoogst bereikbare - een gore rat te worden. En natuurlijk ontbreekt een uitgebreid repertoire aan streken en zetten niet, die voorbereiden op het grote spel.

Maar goed, dat zijn allemaal maar bespiegelingen. En ze doen ook geen recht aan het boek. Die ene echte goede reden om het boek te kopen, weg te geven of te lezen, die weet alleen maar u. Dat u een geweldig goede reden heeft om het boek te lezen, dat staat wel vast. En als u er inderdaad aan begint, wacht u hilarisch, euforisch, satanisch of, nou ja, in elk geval een genoegen. Hoe word ik een rat? is verplichte kost voor iedereen die wil overleven in het riool dat wij organisatie noemen. Maar is bovendien buitengewoon amusant.

Populaire producten

    Personen

      Trefwoorden